Tóm lược Hệ nội tiết – Sách của Gs Nguyễn Ngọc Lanh

Chuyện là hồi sinh viên mình hay lang thang các hiệu sách và các nhà xuất bản. Một lần đột nhập vào kho thanh lý của NXB Khoa học kỹ thuật, thấy có bộ sách Sinh lý học con người của Gs, Bs. Nguyễn Ngọc Lanh. Vốn yêu thích môn Sinh học thế là mình bê luôn cả bộ về, khoe với mấy đứa cùng lớp, mấy đứa cũng tò mò mượn một số quyển về, chả biết có đọc không, nhưng không thấy mang trả lại, mình thì cũng đọc được một vài quyển rồi bận học, mải chơi, thế là dần dần bộ sách đi vào quên lãng. Hơn 10 năm trôi qua, trong 1 lần dọn nhà, nhìn thấy cuốn Nội tiết, 1 cuốn trong bộ sách mà mình nói, nhớ về một bộ sách mình đã mang về với rất nhiều háo hức, nhớ rằng vị bác sỹ viết về những vấn đề khoa học mà không hề khô khan tý nào, không những thế lại rất hài hước, dí dỏm và đọc rất dễ hiểu. Mình lôi ra đọc một mạch, vẫn thấy hay và thú vị như ngày nào, rồi đi tìm những cuốn khác nhưng không thấy, mới thấy tiếc vì mình đã bỏ quên 1 bộ sách hay như vậy, lại lang thang khắp các hiệu sách cũ để tìm mua nhưng không có, lên mạng tìm cũng không. Thế rồi cuộc sống chảy trôi và một lần nữa, nó lại rơi vào lãng quên. Cho đến 1 ngày giá sách của mình bị mối tấn công, mình đã rất bàng hoàng khi phát hiện ra điều này, rất nhiều sách hay đã bị mối ăn, trong đó có cả những cuốn sách được tặng có lời đề tặng của những người mình yêu quý (mình hay bảo bạn bè mình thay vì tặng hoa hãy tặng sách, vì sách có thể giữ rất lâu, để mình làm kỷ niệm, mình không muốn số phận của những món quà người ta tặng mình sẽ kết thúc ở thùng rác giống như những bó hoa). Quay lại chuyện giá sách bị mọt ăn, phải nói là mình đã tiếc đứt ruột, có những cuốn với mình là rất quý giá, vì nó có lời đề tặng của bạn mình, hay như cuốn Nội tiết (cuốn sách cuối cùng của bộ sách mà mình giữ lại được và không còn thấy trong các hiệu sách nữa ). Dù bị mối ăn nhưng mình vẫn quyết định giữ lại. Và mình nảy ra một ý tưởng là mình sẽ tóm lược những cuốn sách mà mình thấy hay để lưu lại những kiến thức hữu ích trong sách. Đến hôm nay thì mình mới bắt đầu thực hiện ý tưởng này (khá lâu sau sự kiện trên, cũng nhờ một lần dọn nhà :)). Bây giờ mình ngồi đây, gõ những dòng chữ đầu tiên, sau một ngày mệt nhoài, và đã là nửa đêm. Mình không biết mình sẽ thực hiện được đến đâu, có quá nhiều sách hay, và ngày càng nhiều lên, trong khi mình có nhiều việc muốn làm, học, chơi, ngắm trời mây, cây cỏ, kiếm tiền để sống… hay đơn giản là đọc một cuốn sách mới, dù sao thì vẫn hấp dẫn hơn việc đọc lại một cuốn sách cũ và còn phải tóm tắt lại nữa. Nhưng mình sẽ cố gắng, mỗi ngày một chút, tích tiểu thành đại…

Dông dài một chút, giờ thì bắt đầu thôi.

Mình nghĩ là không mấy người quan tâm đến mấy từ thuật ngữ y học, trừ khi có vấn đề về sức khỏe, mà từ Nội tiết thì nghe lại càng thấy sâu và xa, nhưng nếu các bạn biết rằng rất rất nhiều bệnh xuất hiện là do hệ nội tiết của chúng ta hoạt động không đúng thì mình nghĩ là không thừa thãi khi chúng ta hiểu thêm về Nội tiết đâu.

Có nội tiết thì phải có ngoại tiết. Vậy phân biệt 2 khái niệm này như thế nào? Những chất tiết ra bị tống ra ngoài cơ thể (như mồ hôi, nước tiểu, mật…) thì gọi là ngoại tiết; còn những chất tiết ra được đưa vào máu thì gọi là nội tiết. Hồi xa xưa  mới nghiên cứu về nội tiết các cụ Tây thường cắt tinh hoàn gà, nghiền nát rồi chắt nước :)))) . À bonus thêm là tinh hoàn vừa là ngoại tiết (tiết ra tinh trùng phóng ra ngoài :))) vừa là nội tiết vì tiết ra hoocmon sinh dục nam testosteron đưa vào máu (để con trai có giọng ồm và mọc râu đó các bạn, nên mấy anh thái giám bị thiến thì giọng như đàn bà là vì không còn cái để tiết ra hoocmon đó nữa đó :)))). Bonus thêm nữa là Cholesterol (cô lét tơ rôn) mà mọi người hay nghĩ là nó xấu ý, nó là nguyên liệu ban đầu để sản xuất các hormon sinh dục đấy, nên là kiêng kỹ quá mà thiếu Cholesterol là cũng bị yếu đấy các bạn ạ :)))). Mình chỉ gõ lại những gì mình thấy vui vui và hay ho thôi nha. Chứ bê hết sách ra thì dài lắm dù bác viết rất hay và dễ hiểu.

Trong sách bác có nói thêm là vitamin và hormon bản chất là giống nhau, đều là những hoạt chất có vai trò điều chỉnh các phản ứng chuyển hóa trong cơ thể, thiếu hormon hay thiếu vitamin thì đều dẫn đến các rối loạn chuyển hóa. Chỉ khác là hormon thì cơ thể tự tổng hợp được còn vitamin thì không thể tự tổng hợp được nên phải lấy từ thức ăn thức uống bên ngoài (nhưng vitamin D cơ thể cũng tự tổng hợp được nên bác giả thiết rằng có thể ngày xưa cơ thể cũng tự tổng hợp được các vitamin khác). Thiếu vitamin thì ta có thể uống bổ sung, thiếu hormon thì cũng có thể uống, như uống vitamin vậy.

Hormon GH của tuyến yên tác động làm sản sinh tế bào xương và rất nhiều tế bào khác làm cho cơ thể đứa trẻ cao lớn thêm, nếu thừa GH thì cơ thể sẽ thành khổng lồ :))).  Hormon tuyến giáp làm cho hầu hết các tế bào đốt năng lượng thành nhiệt, mùa đông mà thiếu hormon này là dễ bị đóng băng lắm đây (hóa ra mình cần cái này hơn tất cả các loại chăn kể cả chăn 37 độ ý nhỉ :)))). Hormon FSH của tuyến yên chỉ tác động lên buồng trứng và tinh hoàn :)). Câu hỏi đặt ra là hormon được tiết vào máu đi khắp nơi trong cơ thể như thế, vậy tại sao nó chỉ tác động đến một số cơ quan nhất định, và bằng cách nào nó nhận biết được đối tượng mình cần tác động? Câu trả lời là thụ thể. Thụ thể giống như bộ phận lễ tân của tế bào, quyết định tiếp nhận người khách này và từ chối người khách kia :)). Hay có thể ví thụ thể như là một ổ khóa, chỉ chấp nhận một số chìa khóa (hormon) phù hợp. Cấu trúc của thụ thể là một chuỗi protein có 2 đầu: một đầu để tiếp nhận hormon và đầu kia cắm sâu vào bên trong để truyền tin và bắt tế bào phải đáp ứng bằng một dãy phản ứng chuyển hóa nào đó. Thế nên nếu người bệnh có triệu chứng thiếu hormon nào đó mà đo trong máu thì nồng độ hormon này lại rất cao thì khả năng là do tế bào bị thiếu thụ thể.

Hormon, vitamin, enzym đều là những hoạt chất mà với liều lượng cực nhỏ gây ra những biển đổi lớn về chuyển hóa. Hormon và vitamin thì là anh em rồi, còn enzym thì chính là những chất xúc tác giống ngày xưa học hóa ấy các bạn, nó thúc đẩy các phản ứng hóa học cụ thể trong tế bào. Enzym có số lượng nhiều nhất trong ba thằng luôn. Hormon thì tác động để tế bào tăng cường sản xuất enzym này và kìm hãm những enzym khác (mà bản thân việc sx hormon cũng cần phải có enzym luôn, loằng ngoằng nhỉ). Các tuyến nội tiết thì có thể tự điều hòa hoạt động của mình bằng cách đo nồng độ các chất trong máu, đồng thời nó cũng phối hợp với các tuyến nội tiết khác để hoạt động. Trong sách bác lấy một ví dụ rất sinh động là: con dê cụ khi thấy đối tượng là con dê cái thì tuyến sinh dục của nó hoạt động rất mạnh :))), nhưng bất chợt bị đàn chó sói đuổi thì tuyến thượng thận lại mạnh lên (để còn lo chạy :))) và kìm hãm tuyến sinh dục đến mức như chưa từng gặp dê cái :)))).

Túm lại, hệ nội tiết là một hệ phức tạp và được tổ chức với nhiều cấp bậc giống như kiểu quân đội vậy. Bộ não điều khiển hoạt động của cơ thể và nó cũng điều khiển hệ nội tiết (tất nhiên) thông qua một vùng gọi là vùng dưới đồi. Vùng dưới đồi chỉ huy tuyến yên (vậy tuyến yên là anh bộ đội có cấp bậc cao nhất), tuyến yên ngoài việc tiết hormon còn chỉ huy 3 tuyến cấp dưới là  tuyến giáp, tuyến thượng thận, tuyến sinh dục, các tuyến này lại chỉ huy các tuyến dưới nữa. Không giống như các anh bộ đội thời bình, vì hormon có tuổi thọ rất ngắn nên các tuyến này phải luôn ở tư thế sẵn sàng chiến đấu, không là loạn ngay :))).

Ôi mới tóm tắt được một phần nhỏ mà đã dài thế này rồi, mình phải chia thành các phần vậy. Hẹn gặp các bạn ở kì sau với các tuyến nội tiết cụ thể nhé.